Götz George ist Schimanski

Door Andrea Kluitmann

Schimanski

Het was een soort giga-pitch vorig jaar, met fragmentvertalingen, relevante informatie over de betreffende boeken én pogingen om een buitenlandse uitgever te vinden. Het Nederlands Letterenfonds had Covid-budget beschikbaar voor vertalers uit het Nederlands. Doel was om literair vertalers te ondersteunen en uitgevers op Nederlandse titels te attenderen.

Meer dan 150 vertalers grepen hun kans en maakten 176 fragmentvertalingen in 32 talen.

In de afgelopen twee jaar heeft het fonds tal van steunregelingen doorgevoerd, ook voor auteurs en vertalers in het Nederlands.

Zelf deed ik ook mee. Ik vind fragmentvertalingen een heel aparte uitdaging; vertaal je een heel werk, dan wordt het stilaan een deel van jezelf of andersom, je ziet tussenkleuren en verbanden die je niet eerder opmerkte. Je ontdekt citaten, samenhangen of beelden die zich eerst nog niet openbaarden. Je hoort de verschillende stemmen steeds duidelijker. En uiteindelijk weet je hoe het geheel moet klinken. Vertaal je slechts een gedeelte dan moet je vanuit stand heel hoog springen.

Voor mij zijn de meest ontspannen onderdelen van de genoemde taken het schrijven van een korte samenvatting of een leesrapport, en het vertalen van bijvoorbeeld recensies en interviews met de auteur. Je maakt een in jouw ogen ideale informatiewaaier om het werk in kwestie te laten schitteren. Met een mooie fragmentvertaling wil je laten zien hoe goed je auteur schrijft en dat jij de meest geschikte vertaler bent. Misschien ambieer je ook nog wat meer en wil je de uitgever duidelijk maken dat je competent bent en ook voor eventueel ander werk een goede keuze zou zijn.

Kroontje rechtop zetten

Prima ambitie, ware het niet dat het lastig kan zijn om er in te blijven geloven als je regelmatig geen enkele reactie ontvangt op je aanbod om materiaal te sturen. Natuurlijk zou je dan kunnen denken: wat kan het mij schelen, ik vat dit niet persoonlijk op. Vallen, opstaan, kroontje weer goed doen en voortschrijden! Die lui zijn druk, druk, druk, het glipt er gewoon doorheen.

Als ik de uitgevers in kwestie niet persoonlijk ken, gaat dat me best goed af. Wel denk ik steevast aan de moeder van mijn vriendin D., een succesvolle zakenvrouw. Toen we in de eindexamenklas zaten kreeg D. iets met een jongen waar haar ouders niet bijster enthousiast over waren. P. zag er wat slordig uit, behoorde tot een andere sociale klasse en studeerde net aan de kunstacademie. Ook had hij heel waarschijnlijk de woorden Götz George ist Schimanski met dikke roze verf op de muur tegenover hun huis gekalkt. Dat laatste wisten ze niet zeker. Voor wie niet bekend is met de Tatort-inspecteur: in de jaren ‘80 veranderde de ruige Schimanski het beeld van de rechtschapen Duitse tv-rechercheur radicaal. Hij had humor, dronk en blowde, vloekte en ging regelmatig op de vuist met de penoze. Toegegeven, het is niet meteen wat je noemt een intelligente graffiti, maar zo was het ook niet bedoeld (weet ik uit betrouwbare bron).

Schimanski gehavend

Op een gegeven moment vroeg D. haar moeder wat haar toch zo stoorde aan P. Was het soms dat hij later als kunstenaar niet veel geld zou verdienen? Moeder D. keek oprecht verbaasd en legde de sleutels van haar Mercedes weer terug op het marmeren schaaltje in de hal. ‘Nee,’ zei ze. ‘Nee, natuurlijk niet! Dat staat toch helemaal nog niet vast, niemand kan dat nu al weten!’

Kijk, dat geldt ook voor uitgevers die doen alsof proactieve vertalers lucht zijn, of lastige insecten: ze kunnen helemaal niet weten wat er nog allemaal gaat gebeuren!

Gelukkig zijn er ook tal van uitgevers die wel reageren, en ook openstaan voor voorstellen. Er zijn er zelfs die je vriendelijk en helder uitleggen waarom ze niet geïnteresseerd zijn in een bepaalde titel. Daar heb je ontzettend veel aan als je – zoals ik – op zoek bent naar het geheim van de echt goede pitch. Natuurlijk speelt het een rol wiens belangstelling je wilt wekken; een grote publieksuitgeverij zoekt andere titels dan een kleine niche-uitgever. Het maakt uit hoe de uitgeverij wordt waargenomen door de boekhandel, want die kopen de boeken in, of juist niet. Ook is het belangrijk wat een uitgeverij al in het fonds heeft. Als een van hun titels maar enigszins lijkt op jouw voorstel, is de kans op belangstelling klein; dat heet het voorkomen van concurrentie in eigen huis.

Verder gaat het volgens mij om het vinden van de juiste balans tussen algemene en specifieke informatie.

En het zou natuurlijk niet mogen uitmaken, maar voor de ideale pitch is het ook belangrijk wíe je bent. Onlangs schreef literair agent Paul Sebes ergens de eenvoudig klinkende zin dat je alleen maar iets kunt verkopen aan mensen die jou kennen. Naast overtuigend materiaal spelen je netwerk, vertrouwen en misschien ook sympathie een rol. Na al die jaren in het boekenvak weet ik nog steeds niet goed wat ik hiervan moet vinden, van die extreme vervlechting van privé en zakelijk die soms zeker ook het uitsluiten van mensen tot gevolg heeft. Ik zei een keer tegen dichter, essayist en boekhandelaar Joost Baars dat ik in de (internationale) boekenwereld soms het gevoel had dat er een soort vriendengroep bezig is om voor elkaar dingen te maken en dat werkelijk íedereen íedereen kent. Hij antwoordde: ‘Ja, en daar wordt altijd erg zuur over gedaan. Maar weet je, voor vrienden ren je harder.’

Toch zijn er best nog andere redenen om hard te rennen – bijvoorbeeld het onwrikbare geloof in de schoonheid of relevantie van een werk en de overtuiging dat ook mensen in andere landen het moeten kunnen lezen. En zoals gezegd: niemand weet van te voren welke titels succesvol worden. Soms geven uitgevers zeker ook boeken een kans die in eerste instantie niet bij ze passen of te weerbarstig lijken. En ook die kunnen succesvol zijn. Dat geldt voor alle kunst en entertainment. Anders hadden we in Duitsland ook zeker geen Schimanski gehad, en dat was zonde geweest.

D. en P. zijn trouwens nog steeds bij elkaar, en P. verdient erg weinig geld.

23-12-2021 in weblog

Over Andrea Kluitmann

Andrea KluitmannAndrea Kluitmann (1966) werd geboren in Duitsland en studeerde Duitse taal- en letterkunde in Bochum en Amsterdam. Ze vertaalt romans, toneelstukken, graphic novels en filmscenario’s. Verder is ze voorzitter van Stichting VertaalVerhaal, mede-organisator van de jaarlijkse Vertalersgeluktournee en werkt ze als taaltrainer Duits voor auteurs en andere mensen uit de culturele sector. Ze geeft workshops en lezingen over spreken in het openbaar, vertalen en literatuur. Vanaf najaar 2020 schrijft ze regelmatig een column over het Vertalershuis Amsterdam.


Vertalershuis

Vertalershuis

Het Vertalershuis (foto Gerhard Jaeger)

In het Amsterdamse Vertalershuis kunnen vertalers van Nederlandse literatuur wonen en werken, bij voorkeur voor een periode van één of twee maanden.

The Translators’ House in Amsterdam welcomes translators from Dutch into any language, who want to improve or maintain their language skills and their knowledge of Dutch culture. More information...

Adres

Van Breestraat 19
1071 ZE Amsterdam
t. +31 20 470 97 40
f. +31 20 470 97 41
e. vertalershuis@letterenfonds.nl

RECIT

Het Vertalershuis Amsterdam is lid van het RECIT-netwerk van vertalershuizen. Meer informatie vindt u op www.re-cit.org.